ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ (Social Media) : ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਕਮਜ਼ੋਰ?

“ਗਧੇ ਨੂੰ ਲੂਣ ਦਿੱਤਾ, ਗਧਾ ਕਹਿੰਦਾ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਭੰਨਤੀ।”

ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਹਿਦਾਇਤ ਦਿਉ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ I

ਹਰ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਨੰਬਰ ਇਕ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਹੈ I 

ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਿਵੇਂ ਖੇਡਾਂ, ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਸਿੱਖਣਯੋਗ ਅਕੈਡਮੀਆਂ ( academy ) ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੋਰ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉੱਭਰ ਕੇ ਆਉਣ। ਇਹ holistic development ਹੈ—ਸੰਤੁਲਿਤ ਵਿਕਾਸ। ਬਹੁਤ ਮਾਪੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੋਜ਼ਾਨ trend ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੀ viral ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ( social media) ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਇਸ platform ਦੇ ਆਦੀ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ I

ਹਿਦਾਇਤ ਕਿਉਂ ਚੁੱਭਣ ਲੱਗ ਪਈ?

ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ “individual autonomy”

“ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ” ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ defensive psychology ਹੈ—ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਦੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—viral culture ।Views ਅਤੇ likes ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਮਾਪ-ਤੋਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ skills ਸਿੱਖਣਾ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, Social media ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ terms and conditions ਮਿੱਥੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਧਿਕਤਰ ਵੱਡੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮਰ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—

Instagram – ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 13 ਸਾਲ

Facebook – 13 ਸਾਲ

YouTube – 13 ਸਾਲ (ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਵਰਜਨ ਉਪਲੱਬਧ)

TikTok – 13 ਸਾਲ

ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਹੱਦਾਂ ਇਸ ਲਈ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਕਣ (cognitive maturity) ਅਜੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਅ ‘ਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਦੇਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨ ਵੱਲ ਖਿਚਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਕਲਾ ਵੱਲ। ਇਹ exploratory phase ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ exhibition phase। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਦਾ depression level ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਪੇ ਫੇਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸੋਸ਼ਲ account ਖੋਲ ਕੇ ਨਚਾਉਣ ਗੁਆਉਣ ਦੀਆਂ ਵੀਡਿਓਸ ਪਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੌਂਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਹੀ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਹਨ I ਤੁਹਾਡਾ ਟੀਚਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ “ਨਚਾਉਣ-ਗੁਆਉਣ” ਵਾਲੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੀ ਅਸਲ ਦਿਸ਼ਾ ਨਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਅਸਲ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ: ਬੱਚੇ ਦੀ ਕਾਬਲਿਯਤ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਕੀਟ ਬਣਾਉਣਾ ਜਲਦੀ ਹੈ।12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਂਕ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਜਾਣਾI ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈI

ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, comment ਕਰਕੇ ਜਰੂਰ ਦੱਸੋ I